Social media: goed of slecht?

Wat sociale media met ons doen: over aandacht, onrust en een langzamer leven.. een genuanceerde 'take' en mijn eigen ervaringen.

We leven in een tijd waarin we bijna voortdurend toegang hebben tot de rest van de wereld. Via onze telefoon weten we wat er aan de andere kant van de wereld gebeurt, wat onze kennissen aan het doen zijn, welke meningen er leven en welke trends we blijkbaar niet mogen missen. Er is altijd iets nieuws om te bekijken, ergens iets op te reageren of iemand om mee in contact te komen.

En toch vraag ik me steeds vaker af wat al die verbondenheid ons eigenlijk brengt. Want hoeveel ruimte blijft er over voor onszelf wanneer we voortdurend bezig zijn met wat er buiten ons gebeurt?

Sociale media hebben ons veel gebracht. We kunnen contact onderhouden met mensen die ver weg wonen, kennis delen, inspiratie opdoen en gemeenschappen vinden waarin we ons herkennen. Voor mensen die zich in hun directe omgeving niet altijd begrepen voelen, kan het internet zelfs een plek zijn waar ze voor het eerst herkenning ervaren.

Tegelijkertijd heeft deze manier van leven ook een keerzijde. Een keerzijde die niet altijd direct zichtbaar is, maar die we misschien wel voelen in onze aandacht, onze stemming en de manier waarop we naar onszelf en de wereld kijken.

Wie bepaalt eigenlijk wat je ziet?

Wanneer je door je tijdlijn scrolt, lijkt het alsof je zelf bepaalt waar je aandacht naartoe gaat. Je opent een app, bekijkt een paar berichten en voor je het weet ben je twintig minuten verder. Maar wat je te zien krijgt, is voor een belangrijk deel geselecteerd door algoritmes die zijn ontworpen om je aandacht vast te houden.

Dat betekent dat je tijdlijn geen neutrale afspiegeling van de werkelijkheid is. Wat je ziet, hangt onder andere af van je eerdere gedrag, de keuzes van het platform en de inhoud waarvan wordt verwacht dat die je betrokken houdt.

Berichten die sterke emoties oproepen, kunnen daarbij veel aandacht krijgen. Denk aan verontwaardiging, angst, verbazing of jaloezie. Een schokkend nieuwsbericht, een verhitte discussie of een video waarin iemand iets uitzonderlijks meemaakt, trekt nu eenmaal gemakkelijk de aandacht.

Dat betekent niet dat sociale media uitsluitend negatieve inhoud verspreiden of dat elk algoritme bewust probeert ons ongelukkig te maken. Wel kan de voortdurende afwisseling van emoties ervoor zorgen dat we langer blijven kijken dan we van plan waren.

Je opent een app om iets leuks te zien en komt vervolgens langs een oorlog, een ruzie, een advertentie, een verdrietig verhaal en een filmpje van een schattige kat. Voor je het weet heeft je hoofd in een paar minuten allerlei verschillende indrukken verwerkt. Misschien merk je niet eens hoeveel dat van je vraagt. Je bent immers alleen maar even aan het scrollen.

Een wereld vol prikkels, meningen en verwachtingen

Op sociale media worden we niet alleen blootgesteld aan informatie, maar ook aan een eindeloze stroom van meningen over hoe we zouden moeten leven.

We zien hoe anderen hun lichaam verzorgen, hun huis inrichten, hun carrière vormgeven, relaties onderhouden en vrije tijd besteden. We krijgen adviezen over gezondheid, geld, persoonlijke ontwikkeling en geluk. Iedereen lijkt wel ergens een mening over te hebben, en vaak wordt die mening met grote overtuiging gepresenteerd.

Het kan waardevol zijn om nieuwe perspectieven te ontdekken. Maar wanneer je voortdurend informatie ontvangt over hoe het anders, beter of efficiënter kan, wordt het ook moeilijker om te voelen wat voor jou eigenlijk genoeg is.

Misschien was je tevreden met je huis totdat je allerlei prachtige interieurs voorbij zag komen. Misschien had je helemaal geen behoefte aan nieuwe kleding, maar ben je na een tijdje scrollen toch aan het rondkijken in webshops. Misschien voelde je je prima over je leven totdat je zag hoeveel anderen leken te bereiken.

Als autistische vrouw met alexythimia betekende dit echter het volgende voor mij: ik vergat wie ik zelf ben/wilde zijn en ging automatisch maskeren en meedoen. Bovendien heb ik tijd, rust en stilte nodig om te weten wat ik voel (soms dagen), die werd ingeruild voor meningen en gevoelens van andere mensen. De spanning nam met elke scroll toe, en ik voelde het pas dagen later.

Langzaam kunnen de normen die je online tegenkomt, onderdeel worden van je eigen verwachtingen.

Daarbij vergeten we gemakkelijk dat sociale media geen eerlijk beeld van het dagelijks leven laten zien. Mensen delen vaak hun mooiste momenten, meest indrukwekkende prestaties en zorgvuldig geselecteerde foto's.

En tegenwoordig kunnen beelden bovendien zo sterk worden bewerkt of volledig met kunstmatige intelligentie worden gemaakt dat het steeds lastiger wordt om te zien wat werkelijk is.

We vergelijken ons gewone leven met een selectie van andermans leven, zonder altijd te beseffen hoe ongelijk die vergelijking eigenlijk is.

ons wereldbeeld ineens door een filter van social media

Wanneer je jezelf door de ogen van anderen gaat bekijken

Een ander aspect dat me bezighoudt, is de manier waarop sociale media onze verhouding tot onszelf kunnen veranderen...

Een gedachte die vroeger gewoon van jou was, kan online ineens iets worden wat beoordeeld wordt. Een foto krijgt likes of blijft stil. Een mening wordt enthousiast ontvangen of levert negatieve reacties op. Langzaam kan er een stemmetje ontstaan dat zich afvraagt wat anderen ervan zullen vinden voordat je überhaupt hebt onderzocht wat je zelf ergens van vindt.

Zal ik dit wel delen? Is dit interessant genoeg? Wat als iemand het verkeerd begrijpt? Wat zullen mensen denken als ik hier iets over zeg?

Natuurlijk houden we ook offline rekening met anderen. Dat is onderdeel van samenleven. Het verschil is dat sociale media die sociale beoordeling voortdurend zichtbaar en meetbaar maken. Er zijn cijfers, reacties en statistieken die ons het gevoel kunnen geven dat onze gedachten, foto's en ervaringen voortdurend langs een meetlat worden gelegd.

Voor sommige mensen wordt het daardoor moeilijker om vrijuit te experimenteren, van mening te veranderen of iets te delen zonder bevestiging te zoeken.

En misschien nog belangrijker: wanneer we gewend raken aan voortdurende externe prikkels en reacties, kan het lastiger worden om stil te staan bij wat we zelf ergens van vinden.

Niet iedere gedachte hoeft gedeeld te worden. Niet iedere ervaring hoeft gefotografeerd te worden. En niet ieder moment hoeft interessant genoeg te zijn voor iemand anders. Sommige dingen mogen gewoon van jou zijn.

De wereld komt binnen, maar waar blijft de ruimte om te verwerken?

We zijn niet gemaakt om onbeperkt informatie te verwerken. Onze aandacht heeft grenzen en we hebben tijd nodig om indrukken te laten bezinken.

Toch kunnen we tegenwoordig op één avond berichten lezen over natuurrampen, politieke conflicten, discriminatie, geweld en persoonlijke tragedies, terwijl we ondertussen reageren op vrienden en video's bekijken die ons aan het lachen maken.

Veel van die gebeurtenissen zijn belangrijk en verdienen onze aandacht. Het probleem is niet dat we op de hoogte zijn van wat er in de wereld gebeurt. Het is dat we nauwelijks een natuurlijke grens ervaren tussen informatie ontvangen en informatie verwerken.

Daar komt bij dat het online landschap niet altijd betrouwbaar is. Nepnieuws, bots en gemanipuleerde beelden kunnen verwarring en wantrouwen versterken. Het is bovendien niet altijd eenvoudig om te onderscheiden welke informatie betrouwbaar is en welke berichten vooral bedoeld zijn om emoties op te roepen...

Sociale media kunnen ook bijdragen aan polarisatie. Wanneer mensen herhaaldelijk eenzijdige informatie en steeds extremere standpunten tegenkomen, kunnen bestaande tegenstellingen worden versterkt. Dat is niet de enige oorzaak van maatschappelijke verdeeldheid, maar het speelt wel een rol in hoe we elkaar en de wereld waarnemen.

Een ernstig voorbeeld is de rol van Facebook bij de verspreiding van haatdragende berichten tijdens de vervolging van de Rohingya in Myanmar. Dat laat zien dat de gevolgen van sociale media veel verder kunnen reiken dan onze persoonlijke schermtijd.

Het is dus begrijpelijk dat we soms behoefte hebben aan afstand. Niet omdat we onverschillig zijn geworden, maar omdat betrokken blijven bij de wereld ook vraagt om ruimte om te voelen, te begrijpen en te herstellen.

Je hoeft niet ieder uur op de hoogte te zijn om een betrokken mens te zijn.

Wat kost het ons om voortdurend online te zijn?

Tijd is misschien wel het meest onderschatte aspect van sociale media.

Een kwartier scrollen lijkt weinig. Maar wanneer je dat meerdere keren per dag doet, loopt het al snel op. En de tijd die je online doorbrengt, kun je niet tegelijkertijd op dezelfde manier aan iets anders besteden.

Je kunt in die tijd ook een wandeling maken, fietsen, een boek lezen, iets bakken, een creatief project oppakken of bij iemand op de bank gaan zitten zonder dat er een scherm tussen jullie in ligt.

Dat betekent niet dat iedere minuut op sociale media verloren tijd is. Soms wil je gewoon even ontspannen, lachen of contact onderhouden. Daar is niets mis mee.

De vraag is vooral of je zelf nog kiest hoe je je tijd besteedt, of dat je regelmatig merkt dat je meer tijd kwijt bent dan je eigenlijk wilde. Wat zou er veranderen als je iedere dag een halfuur minder online was? Misschien zou je meer lezen, vaker naar buiten gaan of eindelijk beginnen aan iets waar je al maanden over nadenkt. Misschien zou je vooral meer rust ervaren. Er is geen universeel antwoord. Maar het is de moeite waard om eens te kijken welke activiteiten in jouw leven minder ruimte krijgen doordat je telefoon er zoveel inneemt...

Minder consumeren, en juist meer beleven

Sociale media zijn ook nauw verbonden met onze consumptiemaatschappij. Advertenties, samenwerkingen, productaanbevelingen en zorgvuldig vormgegeven levensstijlen verschijnen voortdurend tussen de berichten die we eigenlijk wilden bekijken.

Soms merk je nauwelijks dat je wordt aangespoord om iets te kopen. Je ziet een mooie trui, een handig product voor in huis of een nieuwe hobby waarvoor je blijkbaar allerlei spullen nodig hebt. Voor je het weet, heb je een verlangen ontwikkeld dat je daarvoor helemaal niet had.

Minder tijd op sociale media kan daarom ook betekenen dat je minder koopprikkels tegenkomt. Je hoeft minder trends bij te houden, voelt mogelijk minder druk om je leven voortdurend te verbeteren en krijgt meer ruimte om te ontdekken wat je al hebt.

Misschien merk je dat je helemaal geen nieuwe hobbyspullen nodig hebt, omdat je nog genoeg projecten hebt liggen. Misschien ontdek je dat je favoriete kledingstukken al jaren meegaan en dat je helemaal niet mee hoeft met ieder seizoen. Een langzamer leven hoeft niet te draaien om het vinden van de juiste producten, het creëren van het perfecte huis of het verzamelen van spullen die bij een bepaalde levensstijl passen. Het mag juist gaan over het ervaren van wat er al is.

Terug naar een leven dat meer van jezelf voelt

Ik denk niet dat we sociale media volledig moeten afwijzen. Ze kunnen een prachtige bron van inspiratie, kennis en verbinding zijn. Voor veel mensen zijn online contacten van grote betekenis en ook kleine ondernemers, kunstenaars en maatschappelijke initiatieven kunnen er waardevolle gemeenschappen mee bereiken.

Maar we mogen wel kritischer kijken naar de plek die sociale media in ons leven innemen.

Welke apps geven je werkelijk iets? Bij welke accounts voel je je geïnspireerd, gezien of gesteund? En welke zorgen er vooral voor dat je onrustig wordt, jezelf vergelijkt of steeds opnieuw je telefoon oppakt?

Je hoeft niet meteen al je accounts te verwijderen.

Je kunt ook beginnen met kleine veranderingen. Zet meldingen uit, haal een app van je beginscherm of spreek met jezelf af dat je de eerste en laatste dertig minuten van de dag offline blijft. Volg minder accounts die je een opgejaagd gevoel geven en geef meer ruimte aan de dingen die je in het dagelijks leven werkelijk plezier brengen.

En probeer ook eens te ervaren hoe het is om iets te doen zonder het vast te leggen. Een wandeling zonder foto's te maken. Een middag iets creatiefs doen zonder het resultaat te delen. Een fijne dag hebben zonder dat iemand anders hoeft te weten dat je het naar je zin hebt. Misschien ontdek je dat je minder behoefte hebt aan bevestiging wanneer je jezelf meer tijd geeft om te ervaren wat je zelf fijn vindt.

Vertragen betekent voor mij niet dat je je afsluit van de wereld of dat je nooit meer online mag zijn. Het betekent dat je bewuster omgaat met wat je binnenlaat en waar je je aandacht aan geeft.

Want je aandacht is niet oneindig; je tijd en energie evenmin...

En in een wereld die voortdurend om die aandacht vraagt, kan het een waardevolle keuze zijn om een deel ervan terug te nemen.

Liefs,

Ella Gaia